Jumat, 02 Maret 2012

XANANA GUSMAO: "PARTIDU CNRT IHA POVO TIMOR LESTE NIA FUAN NO NIA HANOIN"


Dili. Partido Congresu Nasional Rekonstrusaun de Timor Leste (CNRT) halao konsolidasaun no Reajustamentu Strutura Partidu CNRT nian iha Suco Farol, Distritu Dili iha loron Sabadu, 03 de Marsu 2012, nebe lidera husi Presidente Partidu CNRT Kayrala Xanana Gusmao.

Partidu CNRT nebe lidera husi Presidente Partidu Kayrala Xanana Gusmao, halao konsolidasaun no Reajustamentu partidu CNRT nian iha Suco Farol, Sabadu, 03 de Marsu 2012. Perante Militantes no Simpatizantes sira Presidente Partidu CNRT Kayrala Xanana Gusmao hateten katak "Partidu CNRT diferente ho partidu seluk, tamba ita CNRT laos iha povo nia leet, maibe iha povo nia hanoin, no iha povo  nia fuan, loron no kalan. Partidu CNRT tenke sai partidu nebe hanorin dame partidu nebe hanorin domin ba povo tomak, atu hadomi rai ida ne'e para lori dezenvolve ita nia rai. Ita tenke hatudu ba mundu no ba rai seluk katak ita mos bele, tan hodi Timor oan nebe matenek ida ne'e mak ohin loron ita bele hetan ukun rasik an, nia haktuir"

Iha biban ida ne'e, Presidente Partidu CNRT mos husu ba nia militantes no simpatizantes sira atu tur hamutuk no labele simu provokasaun. "Agora dadaun ita iha hela Periode Kampanha Presidensial nian, kandidatus sira lao hela haleu Distritu. Nudar Presidente Partidu hau husu ba imi tomak atu tur hakmatek, labele simu provokasaun oin-oin nebe mosu, tamba ita duni mak tenke hatudu dame, domin ba povu tomak, tamba povu ida ne'e lakohi ona violensia, nia hatutan".

Iha aktividade konsolidasaun ida ne'e, Presidente Partidu CNRT mos fo tomada de pose ba Strutura NUREP to'o CELCOM hamutuk ema nain 121. Ba estrutura nebe simu pose, Presidente Partidu hateten katak "Imi simu pose laos atu halo serbisu foun ruma ka seluk ruma. maibe atu legitima deit serbisu no esforsus hotu nebe imi halo tiha ona iha imi nia NUREP no CELCOM idak-idak nia laran".

Partisipa iha Konsolidasaun ida ne'e mak Strutura CPN, KP-CNRT, Presidente OJP ho nia Estrutura, Presidente OMP ho nia estrutura, inklui membro do Governu no Parlamentu sira Partidu CNRT nian tomak. (JC)

Kamis, 01 Maret 2012

Hanorin ‘Língua materna’: Benção ka Maldição (II)

II Parte
Aplikasaun Lian-inan iha Ensino básico
1 - Iha assunto Lian-Inan, sá-ida ita bele haré, iha ita nia sosiedade laran, maka, ema balun buka jera konfuzaun iha ema barak nia ulun. Problema fundamental maka: hanorin lian-inan ka hanorin ho lian-inan.
(Ha’u afirma katak ema balun buka jera/hamosu/kria konfuzaun iha ema seluk nia ulun, tamba sira hatene hela kona ba assunto ida né; maibé, atu hatudu sira nia matenek, sira buka dalan nebé, sira hanoin, foti sira nia naran bá ás liu no foti sira nia futar oin ba nabilan nebé hakta’uk ema hotu, iha público... hodi hakilar, hodi buka impede de forma violenta debate democrático ida! Tuir psicologia, ema ida nia comportamento iha público, bele hatudu ninia carácter no mós bele hatudu ninia comportamento loro-loron iha uma-laran! Liu-liu hatudu, ninia estado mental - saudável ka moras, konfuzu no fechado ka klaro no aberto!)
Ema barak mós komesa hanoin katak sei hanorin Lian-inan, husi pré-escolar to’o Universidade (!?!?!). Hanoin ida ke subjectivo liu!!! Tan né, balun husu: ‘prioridade iha nebé? Prioridade atu hanorin lian português ka atu hanorin fali Lian-Inan’?
Ema sira nebé husu hanesan né, sira hanoin katak mestres sei sira hanorin Lian-inan hotu-hotu, nebé ita iha, iha eskolas tomak iha ita nia Rai Doben laran! Hanoin ida, ita bele temi, melodramático oitoan!
2 - Balun fali, temi oportunidade igual, conceito ida nebé furak no ita hotu gosta atu aplika. Sira defende ‘oportunidade igual’ ba ema hotu-hotu, katak se iha fatin balun hahú hanorin ho tetum, hotu-hotu tenki hanorin ho tetum, katak mós se iha klasse ida, balun hahú ona português, hotu-hotu tenki hahú ho português.
Maibé, ita buka took hanoin hamutuk kona ba sentido ba liafuan ‘oportunidade igual’ ba labarik/estudantes sira! Iha tinan kotu-kotuk, ha’u rasik mós hanoin katak, labarik sira la bá escola, labarik sira desiste/la kontinua escola, tamba ‘problemas económicos’ família nian – inan-aman sira la iha kbit atu haruka oan sira bá escola (desigualdade de oportunidades)! Maibé, depois de hasai tiha política gratuitidade ba labarik hotu-hotu atu, obrigatoriamente, ba escola durante tinan 9, sei akontese nafatin: iha desistência barak nafatin, liu tiha tinan 4/5 labarik barak seidauk bele lê ho diak, no bele hakerek, seidauk bele konta ho diak, no bele halo konta.
Bain-hira ema temi kona ba violência doméstica, hotu-hotu ka’et ba ‘mentalidade’, ‘tradisaun’... no hasai discursos mesak kapaz kona ba ‘barlake’, hodi dehan katak, tradisionalmente, feto la iha folin. Maibé, kona ba fenómeno nebé relasiona ho labarik sira, ita haluha tiha katak, iha fatin barak, inan-aman sira (agricultor/camponês) bain-hira sira haré katak sira haruka oan sira ba escola, maibé se la aproveita buat ida.... diak liu, sira hela iha uma atu ajuda – mane-oan sira, iha to’os ka natar ka hein karau ka bibi, labarik feto sira hodi ajuda inan, te’in, hili ai, kuru bé, dasa uma laran.
Tan né, ita tenki haré ona ba aspektu importante ida né: oportunidade nebé hanesan atu alunus sira bele RONA-KOMPRIENDE-ASSIMILA-ABSORVE matérias ka assuntos nebé professores/mestres sira FÓ-HANORIN-KO’ALIA ka HATETEN- TRANSMITE... ba kosok-oan sira! Sé iha fatin balun, alunus sira bele komesa lê, iha tinan rua nia laran, ita labele permite katak, iha fatin seluk, alunus sira seidauk hatene lê iha tinan hat nia laran. Iha né, mak ita temi ho propriedade (= ho sentido nebé lós) ‘tenki fó oportunidade nebé igual ba alunos sira hotu’... iha Literasia: atu hatene lê, atu hatene hakerek, no iha Numerasia: atu hatene konta no halo konta... iha tempo no kondisoens hanesan. ‘Kondisoens hanesan’, né relasionadu ba kosok-oan sira, oin-sá sira mós bele aprende ho diak.
3 - Nuné, hodi kompriende katak Lia-Inan sai deit nudar meio ka veíkulu/instrumentu atu hanorin, (ho liafuan seluk : Hanorin ho Lian-inan), ita passa ba kestoens nebé ka’et ba ponto ida né:
- hanorin sé
- hanorin sá-ida
- tamba sá
- iha nebé
- sé maka hanorin
- hanorin oin-sá
a) Warik-oan sira tama eskola ho tinan 5, tinan 6! Iha fatin barak, sira la hatene tétum. Loro-loron, ema hotu-hotu ko’alia deit mak sira nia Lian rasik. Sira hatene ona sasán barak nebé hale’u sira, tamba inan-aman sira temi, tamba sira haré, sira kaer... LABARIK SIRA NÉ FOIN ATU HAHÚ ... aprende!
Hanorin sé? Hanorin labarik sira nebé foin tama escola!
b) Hanorin sá-ida? Tamba foin mak labarik sira tama eskola, sira hasoru buat foun: hahú fonética, hodi lori sira ba hatene lê, no neineik buka hakerek letra ida-idak no liafuan simples no badak ruma. Iha faze ida né, labarik sira assimila diak liu, kuando lian nebé sira rona bele liga ho buat nebé sira hatene... ho sira nia lian rasik. Nuné mós, iha numerasia, sira hahú konta no, neineik aprende halo konta. Labarik sira bele assimila lalais liu, bain-hira sira simu buat foun sira né, ho sira nia lian rasik.
c) Tamba sá, maka tenki hanorin ho lian-inan? Né la ós perde tempo? Bain-hira ita temi ‘perde tempo’, sé maka lakon tempo né?
Se la uza lian-inan, professores sira perde tempo tomak, hodi traduz sá-ida mak sira lê ba alunos sira, husi TETUM ba LIAN-INAN. Tamba sá? Iha razaun rua: ida, se professor la traduz, alunus sira tur rona deit, sai passivo liu, sira nia kakutak la la’o; kuandu professor traduz ona, alunus sira fó atensaun ba aula, akompanha ho diak sá-ida mak sira rona, tamba kompriende.
Se ita obriga professores sira atu ko’alia no hanorin deit ho tetum, alunos sira mak sei lakon tempu naruk (tinan 4 ka 5 tan) atu bele lê no hakerek ho diak.
d) Hanorin iha nebé? Iha fatin sira nebé, kosok-oan sira uza deit sira nia Lian-inan, iha sira nia moris loro-loron. Ita bele dehan: maibé, iha fatin balun, labarik sira ko’alia mós tétum. Pois, ba labarik sira né, uza ona tétum!
Iha né, ita hasoru dilema kona ba: oportunidade igual! Ou hanorin hotu ho tetum ou hanorin hotu ho lian-inan. Se hanorin hotu ho tétum, sira nebé uza deit lian-inan hetan: desigualdade boot iha oportunidades! Sira sei la aprende ho diak, sei atrasa kompara ho sira seluk, sei passivo iha aulas no sei desiste. Ida né mak ita hakarak? Ka, ita hakarak fó ‘oportunidades nebé hanesan’ atu labarik sira aprende, bain-hira sira hahú eskola?
Objectivo Estado nian maka sa-ida? Iha médio prazo, labarik hotu-hotu, iha Timor-Leste laran tomak, tenki hetan 9 anos de escolaridade!!!
e) Sé mak hanorin? Claro, professores sira! Professores balun dehan katak “se ami, ‘makasae’, transfere ba Laklúbar, ami tenki aprende fali ‘idaté’, atu hanorin ho ‘idaté’?” Hanoin nuné, hanoin la lós; sé maka hanoin nuné, nia iha kedas ona ‘asumpsi’ katak, iha Laklúbar mestre la iha kedas, iha Laklúbar ‘buta uruf’ hotu ona! Ou, sira tau problema hanesan né: “ami, ‘makasae’, hatene hotu tetum, transfere ba Laklúbar, ami nia oan sira tenki aprende ho ‘idaté’?” Iha né mós, ita hetan ‘asumpsi’ ida seluk: iha Laklúbar, la iha kedas ona ema no labarik sira nebé hatene ‘tetum’!!!
Atu hanorin ho Lian-inan, ita lalika importa professores husi rai seluk!
f) Hanorin oin-sá? Tamba ita hakarak ita nia sistema ensino/sistema hanorin centralizado ba aluno, katak alunu mak sai nudar ita nia fokus, nudar centro ba ita nia actividades hanorin, alunus nia kbit atu assimila/absorve mak muda ita nia metodologia pedagógica.
Iha tinan dahuluk, transmissão fonética ho contagem, husi professores, tenki ho lian nebé alunus/warik-oan sira simu kedas/fasilmente – iha Literasia no Numerasia.
Iha tinan daruak, alunus sira iha ona kbiit boot atu hakerek no lê liafuan sira, ligado ho sá-ida mak sira haré loro-loron, ko’alia loro-loron. Nuné mós, sira komesa ona operasoens matemáticas ho soma, ho subtracção... Iha né, bele mós ona hahú ho lian tetum balun...
Iha tinan datoluk, tetum sai intensivo liu tan, nudar passagem ona husi lian-inan, iha literasia no numeracia. Sira iha kbiit boot liu ona atu lê frases... ho tetum.
Iha tinan dahat, tétum deit ona; iha tinan dalima, hahú daudauk ho português!
Ho explicação ida né, ha’u sinti, maluk balun sei dehan: Lakon tempo! Ha’u husu fila: Professores mak lakon sira nia tempo? Estado selu hela sira atu hanorin! Alunus mak lakon tempo? Ita tenki HUSIK tiha método halo Estatística kona ba ‘alunos hira mak tama eskola’, ‘alunos hira mak passa’! Ita TENKI comesa haré ba método foun ida nebé fó atenção ba ‘alunos sira kompleta tinan 9 eskola, ho diak ka lae’!
4 - Maluk balun bele dehan katak, iha Rai barak, ukun-an kleur ona, foin mak sira hahú, né duni, diak liu ita husik ba tinan sanulu ka tinan ruanulu tan, mak bele hanoin ida né! Pelo contrário - Iha tinan 2010, Governo hala’o ona Censos! Iha ona 2011, Governo fahe ba sukos hotu-hotu, resultado censos ba Nação tomak no suku ida-idak nian! Kona ba população Timor-Leste nia uza ka ko’alia Lian sá-ida, iha Censos hatudu momós ida né!
Censos mós valida tebe-tebes programa ‘hanorin ho Lian-inan’ – projecto né moris iha 2010, tamba ita tenki tau matan ba aspectos hotu-hotu, nebé relacionados ho Educação. Programa ida né haré ba educação ba labarik sira, nebé foin atu tama escola. Agora, mak tempo nebé oportuno atu hahú programa ida né. To’o bain-hira? Tempo mak sei fó sai, katak bain-hira, povo tomak ho sira oan sira tomak koalia ona tetum (nebé lós), programa kala sei pára! AGORA mak TEMPO LÓS atu HAHÙ!
5 – Kona bia Lian-inan hotu-hotu, Estado mós tenki tau matan, hodi labele lakon deit, hanesan iha rai selu-seluk. Ha’u halo apelo ba ema hotu-hotu nebé iha vontade no tempo, atu hakerek Timor nia lisan, nia lendas, nia histórias, ho ita nia Lian-Inan ida-idak, hodi hariku no hametin ita nia IDENTIDADE CULTURAL! Lae, ita nia idantidade kultural mak ‘Tebe’, ‘Dahur’ – no buat rua né mós komesa atu lakon ona! Lae mósi, ita nia identidade mak hatudu deit katak ‘Tais husi Suai’ la hanesan ho ‘Tais husi Oekusi?’, ‘Tais husi Manatuto’ la hanesan ho ‘Tais husi Los Pala’.
Dia 21 de Fevereiro – Loron Internacional ba Lian-Inan! Ha’u la husu ‘workshop’ ka ‘konferensia’ ka cerimónia ruma – ha’u husu deit ba Timoroan ida-idak, iha loron ida né, tamba ema hotu-hotu ohin loron ‘sibuk’ tebes, fó netik segundo/detik oan ida atu hanoin, ho nia Lian-Inan rasik, no ko’alia ba Matebian no Bei-Ala sira hodi tulun ita:
- hametin tolerância no domi
- hametin estabilidade no dame
Iha TINAN 2012, nebé sei nakonu ho actividades oi-oin!

Kay Rala

Publikado iha Forum Haksesuk

Hanorin ‘Língua materna’: Benção ka Maldição (I)

Resposta husi: Kay Rala *
I parte
Lolós, ha’u nia resposta nia título mak: subjectivismo ka ignorância?
Tan sá? Tamba Pe. Martinho la ko’alia kona ba assunto ‘Língua materna ninia aplikasaun’! Ko’alia seluk fali, ko’alia bobar fali, ko’alia fali kona ba conceito ‘língua científica’ no ‘ciência linguística’.
Né katak, Pe. Martinho la hatene buat ida kona ba Aplikasaun Lían Inan – né, ita temi iha psicologia, katak ‘ignorância ba matéria ida né’. Iha ai-laran, iha ami nia debates kona ba Ciência da Guerra, ami dehan ba malu nuné: ‘quem não sabe da matéria, não tem direito a palavra’, katak, ‘sé mak la hatene didiak assunto ida, lalika ko’alia’. Tan sá? Tamba problema la ós ona nia kria konfuzaun boot ba nia-an rasik, maibé liuliu nia konfunde ema seluk.
Tamba ko’alia arbiru, iha parte nebé Pe. Martinho temi kona ‘ciência linguística’, iha pontos HAT nia laran, iha mós psicologia, ita temi ‘subjectivismo’ – katak, la iha objectividade de análise ba assunto né! Iha ‘ciência linguística’ ha’u nian (nudar conhecimento linguístico), ha’u mós bele dehan: ‘salah tempat, dong!’ ka ‘omong sembarangan, deh!’
Tamba sá mak ha’u dehan né hotu? Tamba, lolós Pe. Martinho buka hatene uluk responde ba nia pergunta rasik: ‘Ha’u nia pergunta iha fundo mak né: proposta no projecto ba língua materna’... mak sa-ida?
1 – ‘Torre Babel’
Komparasaun ‘torre Babel’, komparasaun desgrasada tebes ida! Tan sá? Tamba, intelectual no socialmente, ita hotu moris hela iha módulo Torre de Babel... loro-loron!!!
Iha Parlamento rasik, ita bele rona Tetum, ‘bahasa’, ‘pretuguês’, no ‘inggris’! Iha SD, SMP, SMA (alunos barak no inan-aman sira, liuliu iha foho, seidauk hatene dehan pré-primária, primária, pre-secundária ka secundária), iha Universidades ka Instituições Ensino Superior nian, ita koalia ‘bahasa’, tetum, ‘pertuguês’ no karik inglês mós. Bain-hira ita loke jornais sira, ‘tore de Babér’!
Karik mós Biblia muda tiha ona nia versaun, tamba uluk la konta katak Torre monu hodi oho ema ‘dodok tiha hotu’. Uluk, dehan katak, tamba la kompreende malu, sira la konsegue harí torre né.
Ha’u fiar katak, tamba Ângela Merkel mós lê ‘Babilonisch Sprachverwirrung’, ikus-ikus né, bain-hira Chanceller alemã né ba reuniões (quase semanais) ho Presidente francês Nikolas Sarkozy no Comissão Europeia, Senhora né lori ona tradutor, tamba nia la ko’alia francês no inglês. Foin semana kotuk, Merkel iha China, ko’alia nia lian ho tradução simultânea, hodi nuné Hu Jin Tao no Wen Jia Bao bele hatene katak nia husu apoio ba China atu sosa dívidas (tusan) iha Europa, hodi nuné bele salva Europa husi crise económica. Merkel ko’alia alemão, Hu Jin Tao no Wen Jia Bao ko’alia chinês – sira la mate, sira buka salva Europa, tamba europeus barak servisu la iha no sira nia governos osan la iha!
‘Torre Babel’ mós mak ita bele haré, bain-hira iha Parlamento Nacional, ukun-na’in sira koalia kona ba língua materna, husi ida-idak nia perspectivas.
Balun dehan fahe povo, halakon Unidade Nacional (haktuir ‘Sociedade Civil’ nia liafuan), haburas ‘sukuismu’ (liafuan ida né merece katak ‘ciência linguística’ tenki fó definição). Balun fali dehan katak, iha Austrália mós, hanorin ona lian china ho indonésia iha Universidade – katak, iha Austrália sira la’o ba oin, ita mak hakiduk!
Ita nia kakutak, ita nia matenek ... iha hela módulo ‘torre de Babel’. Maibé, perspectivas sira né hotu hatudu deit: subjectivismo no ignorância ba matéria!
2 – ‘Desacralização’ ba UNTL
Forum Académico ka Instituto Académico, hanesan UNTL, bele fali fó fatin atu koalia kona ba língua materna!!! Hanesan fali pecado boot ida!!! Perspectiva nebé sala liu!
Ha’u dehan sala, tamba sá? Tamba hanoin fali katak ‘forum académico’ atu ko’alia deit kona ba tecnologia no ciência! Atu ko’alia deit karik kona ba ‘WWW’ – nebé ema barak iha Inglaterra. América no Austrália, la hatene tan sa-ida mak né...
Ita bele hetan conclusão katak, iha Timor... avançado duni! Inglês la ós ita nia língua materna, maibé ita hatene ona ‘www dot com’, ita hatene ona ‘internet’, ita hatene ona ‘apple’, ita hatene ona ‘sms’, hatene mós ‘facebook’, hatene ‘I-Pad’, ‘I-Phone’, ‘twitter’ – núdar ‘língua científica’, hodi hanoin katak, lolós, iha UNTL... ko’alia deit buat sira né!
Consciência/hanoin hanesan né mak fanun ha’u kona ba fenómeno ida seluk – conceito do património! Ita balun kontenti, tamba malae sira mós contente, bain-hira ita define Património Cultural, atu rekupera ka reabilita:
a) ‘gereja tua’ sira, hodi nuné ita temi katak ita hotu católico;
b) Prisão, ohin loron ita temi ‘komarka’, nudar símbolo kapaz tebes ida ba ita nia identidade, tamba malae sira hatama ita nia aman sira, abôn sira no bei-ala sira iha nebá, nudar dadur, sai to’o oho;
c) Castelos ka muralhas – nudar parte identidade ita nian, tamba malae sira hela iha nebá ukun ita, no mós iha nebá maka sira defende-an hasoru rebeliões husi ita nia abôn sira no bei-ala sira.
Ita sinti ‘proud’, ita sente ‘bangga’... tamba ita iha património... atu hatudo ba Mundo... kona ba ita nia Identidade!
Iha Parlamento, balun temi exemplo Cabo Verde! Ha’u bá Cabo Verde, iha 2000! Sira mós hatudu Fortes no Prisões, tamba uluk Cabo Verde sai nudar fatin concentração ba escravos (ka atan), nebé kaer husi Continente africano, atu lori ba Brasil... atu kuda algodão, kuda café no buat seluk tan! Cabo Verde, uluk liu, rai mamuk – sira nia história hanesan ‘torre de babel’ kiik ida – iha nebá mak hamosu ‘crioulo’, tamba hotu-hotu tenki aprende ko’alia pretuguês! Ita bele kompreende, iha tempo ocupação indonésia, ita hotu obrigado ko’alia ‘bahasa’ – até Analfabetos sira nebé ita hanorin hela atu lê no hakerek, (‘paling tidak’... sira nia naran)... hotu-hotu ko’alia ‘bahasa’ corrente, ne’ebé la ós duni ‘bahasa’ akadémiku ka sientítiku! Lós duni, ‘bahasa’ académico ka científico, né propriedade ita nia ‘kaum’ intelectual sira nian!
Maibé, ha’u triste tebes! Intelectuais timor-oan sira atu despreza tiha ‘lian inan’, moe atu reconhece ‘lian inan’... nuudar Património Cultural, nuudar Abut ba ita nia Identidade lolós!
Karik tamba balun lê ona livros ho lian ‘german’ deit, balun keta livros ho lian ‘prancis’ ona, ou keta tamba barak maka ko’alia ona ‘english’ ho nanál naktelok ona... maka ‘lian inan’ nebé ita nia inan uza ba ita, bain-hira sira ko’us ita, fó susu ba ita, hamós ita nia foer, kanta ba ita hodi hamaus ita atu hán, atu hari’is, atu toba... – Ida né, LIAN INAN né... mak desacraliza fali... Forum Académico no kakutak académico husi intelectuais sira!
Na realidade, ita desacraliza ita nia AN RASIK!
Iha acontecimento iha UNTL, feto maluk balun nebé, ho histerismo ‘luar biasa’ (ida né fó dalan atu hetan mós ‘penghargaan utk keberanian dalam demokrasi’!!!), hanaran-an nudar representantes sociedade civil, hakilar kona ba fakar-ran, terus no mate. (Ha’u mós hakfodak, tamba ha’u la conhece, iha 2000 no 2001, ema balun nebé participa ba reconsiliação iha fronteira, hodi lori refugiados sira fila – de repente, rona sira mós iha nebá, hodi fó hanoin ba problemas nebé mosu daudauk iha Lista Veteranos sira, nebé balu-balun mosu ho critérios nebé la lós!).
Balun fali temi liafuan ‘maubere’, komparasaun ida nebé hatudu momós, ema sira né kakutak mamuk no la iha duni compreensão kona ba história. Ohin loron, qualquer ema ida, foti-an hanesan sira maka hatene história lolós, tamba sira maka halo! Iha psicologia pós-conflito, fenómeno ida né mosu... iha fatin hotu-hotu! Ita tomak mak tenki enfrenta problemas socio-político-psicológicos sira né!
‘Maubere’ sai hanesan referência ida ba ita nia an rasik, nuudar kolonizado, tamba malae sira aplika liafuan ‘maubere’ ba timoroan sira hotu nebé foer, hatais hakfolik ka lipa, la hatene português, la ko’alia tetum, ain-tanan, mama malus, fuma batar kulit nebé dois. ‘Maubere’ liafuan pejorativo, katak hodi hakribi. Iha África, malae sira bolu ‘preto’ ka ‘negro’. ‘Maubere’ liafuan ida hodi hatudu hakribi ba ita, timor-oan. Ohin, ita hakribi ita nia-an rasik.
Ita hatene koalia ona português, ita matanek ona, ita hatais vestido ho tacão ás, ita uza ona ‘lipstick’, ita uza ona gravata no ‘kaijaku’, sa’e ona kareta, ba pasiar ona iha tasi balun, mak ita... bele hakribi ona ita nia-an rasik!
Ita desacraliza ona ita NIA KLAMAR MAUBERE!
3 – ‘Herodes no Belém’
Komparasaun Herodes no Belém... la sientífiku liu! Nem husi ponto de vista religioso, ita bele aproveita! E Pe. Martinho nia sala mak kahur ciência ho religião! Hanesan Intelectuais balun no Ukun-nain sira balun kahur fali política ho ciência!
Sociologia, ciência ida nebé la ós exacta. Se ema ida hakarak estuda ‘behaviour’ ka comportamento ka hahalok ema/sociedade timor, iha tempo descobrimentos, timor-oan nia hanoin no hahalok diferente liu no tempo iha ona administração política portuguesa nian, to’o II Guerra Mundial. Bain-hira mós hakarak estuda fali 24 anos ocupação indonésia, hanoin no hahalok timor-oan nian la hanesan tempo uluk, bain-hira ita hahú funu. Tempo ohin loron mós, iha mudanças ba hanoin no hahalok iha ita nia sociedade laran.
Sociologia, ciência pragmática ida. Intelectuais timor-oan sira hatene ida né... liu ha’u, nebé SMA ka Liceu deit. Karik seidauk esforça-an atu aplica, karik seidauk kadi kakutak atu haré ho diak. Karik sei dekór maten deit, sa-ida mak uluk sira aprende iha ‘Universitas’.
Iha ai-laran, bain-hira ami estuda no discute FUNU, nudar Ciência ida, ami aprende Leis Gerais kona ba Guerra. Ami mós aprende, husi livros oi-oin, Funu nia desenvolvimento husi tempos medievais (bain-hira sei uza espada ka surik to’o diman no rama, bain-hira uza mós kuda hodi halo funu, to’o bain-hira ema inventa ona pólvora), to’o kilat husi manual ba automático, no tanques de guerra no avião ba morteiros, canhões no mísseis. Estudos sira né atu orienta deit ami nia hanoin, hodi hetan compreensão geral ida. Ami mós aprende distingue funu ka guerra convencional ho funu ka guerra de guerrilha. Ba Guerra rua né, leis gerais hanesan, la muda! Lós duni, maibé leis gerais!
Ami mós buka estuda no aprende kona ba guerrilha iha fatin oi-oin, husi China ba Vietnam, husi Guiné Bissau ba Cuba, husi Moçambique ba África do Sul – Lei importante ida ami kaer, mak né – Funu evolue ho tempo! Ciência Funu nian... EVOLUE... hanesan ciências sociais seluk!
Processo hotu-hotu kona ba sociedade, tenki ser processo dinâmico... Labele sai processo estático! Mesmo iha ciência exacta, ba iha tecnologia sei la iha avanço... se estático, katak buat nebé hetan pára ona iha né! Quanto mais (ka liuliu, ka ‘apalagi’) iha ciências sociais.
Pedagogia mós ciência social ida. Se estática, sei la avança! Mundo académico ka Forum académico, iha Timor Lorosa’e doben né, tenki buka harí kultura hadomi ita nia IDENTIDADE!
Ha’u nia apelo ba intelectuais timor-oan sira – labele estático iha aprendizagem nebé ita boot sira lori husi ita boot sira nia Curso oi-oin. Buka hanoin nafatin, buka aprende nafatin, tamba mundu mós evolui, ho diak no aat!
Lolós, iha UNTL bele hanoin hahú mós ‘ciência linguística’, hodi timoroan bele aprende semântica husi ita nia línguas maternas. Ha’u bele garante, riku tebe-tebes!!!
Iha II Parte, ha’u sei ko’alia kona ba ‘Aplikasaun língua materna iha Ensino (Básico) Pré-Escolar’ no iha III Parte kona ‘Pedagogia - Experiências iha Rai barak no experiência iha Timor-Leste kona ba ‘Escola Foun’ ’.
* Ema balun hakerek surat, mai ha’u, nuné: ‘Ba Seu Silêncio Peremeiro Menistro José Alexandre Gusmão, aliás Xanana’. Ha’u hakarak atu informa ba público katak, ha’u muda tiha ona ha’u nia naran, husi Registo iha Igreja no Civil. Uluk, iha português nia tempo, labarik nebé atu sarani no bele tama escola, tenki lori naran português, husi santo ida nia naran ka figura histórica Portugal nian ida (hanesan Afonso Henriques, Nuno Álvares, Bendito Sávio, João Bosco, no sst). Kay Rala, ha’u nia avô husi ha’u nia Inan. Nuné, formalmente, husi kedas 2000, Kay Rala mak ha’u, José Alexandre pertence deit ba arquivo ona.



Publikado iha Forum Haksesuk

Primeiru Dia Kampanaia Kandidatu PR “Taur Matan Ruak: Hau Husik Fitun 2 Fila Mai Imi, Tamba Hau Hakarak Lori Imi Ba Moris Diak”


Notisia Husi TVTL - Kuarta kalan, 29 Fevereiru 2012

Kandidatu Prezidenti da Republika Taur Matan Ruak hala’o Primeiru kampania iha kampo Futebol Dom Bosco Comoro, Dili, iha primeiru kampania ne’e taur Matan ruak hateten, nia husi fitun rua ramba atu hamutuk ho povu kiik sira.

Kandidatu Prezidenti da Republika Taur Matan Ruak hala’o nia primeiru kampania iha Kampo Futebol Dom Bosco Comoro, Dili ne’ebe loke ho kultura Timor nian ne’ebe simu husi lia nain uma Lisan Motain hodi fo fiar ba Taur Matan Ruak atu bele manan iha eleisaun ne’e.

Iha primeiru kampania ne’e, Taur matan Ruak hato’o ba nia apoiante sira katak, nia husik forsa ho fitun rua tamba atu hamutuk mai ho povu ki’ik sira ne’ebe durante ne’e terus ba rai doben ida ne’e.

“Uluk ho imi fakar ran ba ukun aan, fila fali ho imi, isik kosar ba moris diak, hau so’e fitun rua fila fali mai, tamba imi, hau lori imi maka moris diak, hau lori imi mak nasaun ida ne’e moris, tamba hau nia promesa ida de’it, ohin hau jura servi de’it imi to’o mate, se ami la halo hanesan ne’e, imi nia matan been, imi nia hamulak, imi nia orasaun sei halo ami nia vida badak liu, ami sei mate mohu iha imi nia leet,” deklara Taur Matan Ruak.

Alinede atu sai servidor ba povu, kandidatu Prezidenti da Republika nomor 2 ne’e, hato’o mos nia programa katak, tenki hametin independensia, ekonomia no unidade nasional.

“Hametin ita nia indepedensia, independensia nasional tenki metin, se ita nia identidade metin, rua, se ita iha ekonomia ne’ebe diak, ne’ebe bele sustenta ita nia nasaun ba longu prazu, tolu, hametin ita nia soberania, ita nia nasaun ne’e ita maka hari’i, hari’i ho unidade Frente 3 nian ne’e, Frente Armada, Frente Klandestina, Frente Diplomatika,” deklara Taur Matan Ruak.

Maske Taur Matan Ruak deklara an katak nia independenti maibe hetan apoiu husi Partidu

PR elogia civismo de apoiantes do candidato Taur Matan Ruak

 

Díli, 01 mar (Lusa) - O Presidente de Timor-Leste e candidato às eleições presidenciais de 17 de março, José Ramos-Horta, elogiou hoje o "grande civismo dos apoiantes" do general Taur Matan Ruak verificado na quarta-feira, primeiro dia da campanha eleitoral.

"Elogio o grande civismo demonstrado pelos apoiantes do candidato, numa campanha reveladora de maturidade democrática que é preciso encorajar", afirmou José Ramos-Horta, citado num comunicado da Presidência, divulgado hoje à imprensa.

Segundo o documento, o elogio do Presidente deve-se ao facto de quando regressava a Díli, proveniente de Liquiçá, se ter cruzada com a caravana da campanha de Taur Matan Ruak, que fez questão de parar para "saudar efusivamente" o chefe de Estado timorense.

"Fiquei muito sensibilizado e gratificado", afirmou, segundo o comunicado, José Ramos-Horta, adiantando que muitos dos apoiantes de Taur Matan Ruak encostaram as motorizadas para "beijarem a mão do mais alto Magistrado da Nação".

José Ramos-Hortas e Taur Matan Ruak disputam, com mais 11 candidatos, as eleições presidenciais de 17 de março.

A campanha eleitoral começou quarta-feira e termina a 14 de março.

MSE.

Lusa/Fim
 

Rabu, 29 Februari 2012

Taur: Hau Husik Fitu Rua Tanba Hanoin Povu

Dili-MLP, Kandidatu Prezidente Republika periodu 2012-2017, Jose Maria de Vasconselo (Taur Matan Rua) husik hela nia kargu Jeneral Fitun Rua iha Forsa Defeza Timor Leste-FDTL, tanba hanoin Povu, lori Povu maka ohin loron Nasaun ida ne’e moris.

“Hau husik Fitun Rua iha F-FDTL tanba hanoin imi povu, tansa uluk fakar ran imi iha oin, maibe hisik kosar imi iha fali kotuk” hateten Taur Matan Rua iha Kanpaña dahuluk, iha Kampu Futeboll Dom Bosco, Dili Kuarta 29/2.
Tuir Taur katak uluk ita hamutuk hodi manan Independensia, tanba ne’e ikus fila fali ho povu hodi manan dala ida tan, hodi Manan Eleisaun Prezidensial.

“Uluk ami hotu jura atu servi ita nia rai to’o mate, ohin ami jura servi povu to’o mate” komenta Taur. Nia hatutan katak hakarak sai Prezidente tanba hakarak hakuak povu tomak ho hanoin dia deit, tanba ne’e it abele manan tan dala ida, tansa uluk lori mate maka sosa ita bele nusa mak lori kosar ita la bele, no ita tenki hatudu ba Mundu katak Timor Leste mos bele, Timor Leste iha Dignidade.

“Hau iha hanoin tomak hakarak lao hamutuk ho povu, lori povu ba future hodi halo dezenvolvimentu ba oin” Informa Taur. Eis Komandante Fitun Rua ne’e hatutan katak karik povu fo fiar hodi manan iha eleisaun Prezidenzial, no hamutuk ho povu sei ke’e hofo sira ne’e sai tetuk hotu, tanba durante tinan 36 servi ona Nasaun ida ne’e, laiha ema ida deit maka bele halao servisu ho diak, maibe ita hamutuk maka bele manan buat hotu.

“Dala ida tan hau lori hau nia forsa no kbiit tomak atu halibur povu hotu para ita bele manan tan dala ida” Komenta Taur. Kandidatu Numeru sorteiu rua ne’e reforsa liu tan katak karik manan iha eleisaun Prezidensia iha buat balun mak halo iha tinan lima mai,  hametin Independensia, hametin Ekonomia, hametin soberania, hametin unidade no reforsa toleransia.

Kandidatu Taur Matan Ruak hanesan kandidatu Independente maibe hetan apoiu masimu husi Partidu CNRT, UDT, Undertim, no Organizasaun Rezistesia mak hanesan Fitun, Fuan Domin, Sagrada Familia, St. Antonio, Organizasaun CPD-RDTL no seluk tan Inklui Eis Petisionariu.
Iha kanpaña dahuluk Kandidatu Taur Matan Ruak nian iha Kampu Futeboll Dom Bosco Comoro ne’e hetan antusiasmu makaas husi militante no simpatizante sira kuaze 20.000 pesoas.


"MILITANTE FRETILIN - PARTIDU NO KOORDENADOR FRETILIN - MOVIMENTU SAI JURKAM BA TAUR MATAN RUAK"

Dili, Militantes Partidu FRETILIN Antonio Cardoso partisipa iha Abertura Kampanha Taur Matan Ruak nian iha kampu de Futebol Don Bosco Komoro Dili no sai mos JURKAM ba TMR iha Abertura kampanha ida ne'e.

Sr. Antonio Cardoso Aktual membro Parlamentu Nasional husi Bankada FRETILIN partisipa no sai haneasn JURKAM ba iha Abertura Kampanha Presidensial Taur Matan Ruak nian iha Kampu Futebol Don Bosco Komoro Dili. Iha nia intervensaun nia hateten katak hanesan militantes FRETILIN nebe hamriik iha maun Taur Matan Ruak nia Kotuk atu fo apoiu ba maun Taur atu sai Presidente da Republika iha 2012 - 2017.

"Kamarada sira hotu, hau temi kamarada iha ne'e, tamba hau hamriik iha ne'e hanesan militante FRETILIN nebe hakarak atu fo apoio ba hau nia maun Taur atu sai Presidente da Republika iha Periodo 2012 - 2017" nia heteten. Militante FRETILIN ida ne'e mos haktuir liu tan katak "Ema nebe merese ita hotu nia konfiansa no apoio mak maun Taur Matan Ruak, laiha tan ema selulk. Nia mak ita hotu koinhese, ita hotu terus hamutuk ho nia iha tempu difisil nia laran no ohin hamutuk tan dala ida para lori Rai ne'e ba oin",

Entertantu iha fatin hanesan Sr. Antonio Aitahan Matak, Koordenador geral CPD-RDTL hato'o mos nia liafuan ba apoiantes sira nebe hamriik hela iha loron manas laran. Tuir Matak katak, "Maun Horta ba Koalia ho Ami, ami la rona, Maun Xanana koalia ho ami, ami la Rona, ohin loron so uniko ami nia maun, nebe hamutuk ho ami, nebe tun ikus liu husi Ailaran nia mak Taur Matan ruak. Ohin Ami hamutuk ho nia ho total militantes 49.000 nebe ho Eleitoral hotu ona, prontu atu vota no sei mobiliza ema atu vota ba ita nia maun Taur Matan Ruak.

"Hau nia massa 49.000 pessoas, hau hein atu imi hotu hamutuk lori imi nia ema mai tan, barak tan para ita fo susesu ba ita nia maun Taur iha Primeira Ronde deit". Nia haktuir.

Iha fatin hanesan JURKAM seluk nebe hato'o mos sira nia liafuan mak hanesan Jose Fo-Laran (Koordenador Konsolidasaun Distritu Dili), no Natalino (Coodenador Assosiasaun Feto Faluk Oan Kiak - FOK).

Militantes no simpatizantes, aprosimadamente ema nain rihun rua liu mak partisipa iha kampanha Abertura ida ne'e.  (JC)